Page 24 - 5. Sınıf Ben Korkmam Türkçe
P. 24
SÖZ GRUPLARINDA ANLAM 1.
BÖLÜM
Dilimizde sözcüklerin yanında söz grupları da yer almak- Atasözleri
tadır. Söz grupları; deyimler, atasözleri, ikilemeler ve kalıp Atasözleri, uzun süreli deneme ve gözlemlere dayanılarak
sözlerden oluşan kalıplaşmış ögeleri içerir. Bu bölümde söylenmiş ve halka mal olmuş, öğüt verici nitelikteki kalıp-
söz varlığımızdaki kalıplaşmış ögeleri inceleyeceğiz. laşmış sözlerdir.
KALIPLAŞMIŞ SÖZLER Atasözlerinin Genel Özellikleri
Kalıplaşmış sözü, uzun bir tarihî dönem içerisinde söyle- • Atasözleri de deyimler gibi kalıplaşmış sözlerdir. Cüm-
ne söylene şekillenmiş, tüm toplum tarafından bilinen, söy- le şeklinde, yargısı olan sözlerdir. Atasözlerinin söz-
lendiğinde herkes tarafından anlaşılan ve belirli bir duru- cükleri birbiriyle ya da başka sözcüklerle yer değişti-
mu anlatmak için kullanılan sözdür. Kalıplaşmış sözlerin remez, içinden sözcük çıkartılamaz.
en yaygın olanlarından biri deyimlerdir.
• Örneğin “Damlaya damlaya göl olur.” atasözünü “Dam-
Deyimler laya damlaya deniz olur.” şeklinde ifade edemeyiz.
Genellikle içindeki sözcüklerden en az birinin gerçek an- • Bazı atasözleri anlamca birbirlerine yakın ya da kar-
lamından uzaklaşarak yeni bir anlam kazandığı kalıplaş- şıt olabilir.
mış söz öbeklerine “deyim” denir. • Örneğin “Birlikten kuvvet doğar.” atasözü ile “Bir elin
nesi var iki elin sesi var.” atasözleri yakın anlamlı iken
Deyimlerin Genel Özellikleri
“Fazla mal göz çıkarmaz.” atasözü ile “Azıcık aşım
● Deyimlerin çoğuna mecaz anlam hâkimdir. Nadiren ta- kaygısız başım.” atasözleri karşıt anlamlıdır.
mamı gerçek anlamlı deyimler bulunur.
Özdeyişler
• Örneğin “ateş püskürmek” deyimi “ağızdan ateşin çık- Özdeyişler bir düşünce ya da duyguyu kısa ve kesin bir bi-
ması” anlamına gelmez. Gerçek anlamından tamamen çimde anlatan, kim tarafından söylendiği bilinen özlü sözler-
uzaklaşır ve “çok öfkeli olmak” anlamına gelir. Bu yüz- dir. Örneğin “Küçücük bir evden göğe çıkabilir insan, yeter
den bu deyim mecaz anlamlıdır. “Yaza çıkmak” deyimi- ki ayağa kalk.” sözü Seneca’ya ait olduğu için bir özdeyiştir.
nin anlamı “yaz mevsimine ulaşmak”tır ve bu deyim
gerçek anlamlıdır. Kalıp Sözler
● Deyimler kalıplaşmış sözlerdir. Bundan dolayı deyim- Belli durumlarda söylenmesi gelenek hâlini almış, Türk kül-
lerde sözcüklerin yeri değiştirilemez, bir sözcüğün ye- türünün ayrılmaz bir parçası olmuş; başsağlığı dileme, do-
rine başka sözcük getirilemez ya da deyimlerin içinden ğum, ayrılık vb. durumlarda söylenen sözlere “kalıp söz-
sözcük çıkartılamaz. ler” denir. Örneğin “Ağzını hayra aç!”, “Allah tuttuğunu al-
tın etsin.”, “Bundan iyisi can sağlığı.”, “Afiyet olsun.” gibi
• Örneğin “gözü yüksekte olmak” deyimini “gözü yukarı- sözler kalıp sözlerdir.
da olmak” şeklinde kullanamayız.
Kalıp sözleri örnek bir diyalog üzerinden inceleyelim:
● Bazı deyimler birbirine yakın ya da karşıt anlamlı olabilir. Ayşe: Merhaba Sevgi, ne haber?
• Örneğin “yersiz ve karşısındakine dokunacak söz söy- Sevgi: Merhaba, Ayşe. Bugünkü sınava çalıştım ama içim-
lemek, gaf yapmak” anlamına gelen “pot kırmak” ve den bir his sınav kötü geçecek diyor.
“karşısındakine dokunacak veya kötü bir sonuç doğu- Ayşe: Ağzından yel alsın Sevgi, umarım güzel geçer sı-
racak söz söylemek” anlamına gelen “çam devirmek” navın.
deyimleri yakın anlamlıdır. Ayşe: Ağzından yel alsın Sevgi, umarım güzel geçer sı-
navın.
• “Sır saklamamak” anlamına gelen “ağzında bakla ıs-
lanmamak” deyimi ile “Birçok sırrı bildiği hâlde hiçbiri- Sevgi: Dün kütüphaneye hasta olduğundan gelmemişsin,
ni açığa vurmayan kimse” anlamına gelen “sır küpü” geçmiş olsun.
deyimi karşıt anlamlıdır. Ayşe: Teşekkür ederim.
SÖZ VARLIĞI 23
